39 Het orgelpunt - Impressionistische harmoniek
Onder een orgelpunt verstaan we een lange liggende basnoot, waarboven zich verschillende harmonieën kunnen
afspelen, soms consonant, soms dissonant ten opzichte van het orgelpunt. Zoals de naam al zegt, is het orgelpunt
afkomstig van het orgel. In veel toccata-achtige orgelstukken kwam zo'n liggende noot voor in het pedaal.
De Fransen gebruiken andere benamingen:
- note pédalé superieur = liggende sopraanstem
- note pédalé interieur = liggende middenstem
- note pédalé inferieur = orgelpunt
In klassieke vormen zoals symfonie en sonate komt ook vaak een orgelpunt voor, als voorbereiding op de reprise,
het deel waarin het eerste thema weer gehoord wordt, zoals dat voor het eerst in de expositie werd gehoord.
In dit geval heet het orgelpunt: generale opmaat. De liggende toon is de kwint van de daaropvolgende tonica.
Na de grootst mogelijke uitbreiding van het harmonische patroon, zoals we zien bij Richard Wagner en Max Reger, komt
een nieuw type harmoniek. Daarbij is niet meer de relatie van akkoord tot akkoord relevant, maar het akkoord zelf
krijgt een esthetische waardering. Vooral Debussy opent deze nieuwe mogelijkheid door een ver doorgevoerde
tertsenopbouw, ligging en orkestratie.
Later is men via synthetische weg gekomen tot bi- en pluritonaliteit. Deze techniek wordt vooral gehanteerd door
de "Groupe de six", onder andere Milhaud en Honegger.
Later in de 20e eeuw, en ook in de 21e eeuw vindt er geen verdere uitbreiding van de harmonische patronen plaats.
In de popmuziek worden veelal eenvoudige akkoordenschema's gebruikt. Soms volgens de klassieke regels, maar vaak
ook op een alternatieve manier.
Een heel belangrijke stroming wordt de filmmuziek. Componisten als Jerry Goldsmith, Ennio Morricone en James Horner
maken intensief gebruik van de klassieke harmoniek, maar breiden deze ook uit met impressionistische invloeden,
pop-achtige patronen en speciale effecten, ten dienste van de sfeer. De klassieke vormen verdwijnen in dit genre,
omdat de muziek van moment tot moment moet aansluiten op dat wat er in de film gebeurt.